30 Nisan 2026
TOPLAM NÜFUS TÜRK NÜFUS KM2
Türkmenistan 6.031.000 5.427.188 491.200
Türkmenistan, Orta Asya’da bulunan bağımsız bir Türk devletidir. Kuzeybatısında Kazakistan, kuzeyinde ve doğusunda Özbekistan, güneydoğusunda Afganistan, güneybatısında İran bulunan; batısında Hazar Denizi olan Ülkenin başkenti, aynı zamanda en gelişmiş şehri olan Aşkabat’tır. 491.210 Km2 yüzölçümü, 7.057.841 milyon nüfusu ile Orta Asya cumhuriyetleri arasında nüfusu en düşük olan devlet Türkmenistan'dır. Ülkenin çoğunluğu ise Karakum Çölü’yle kaplıdır. Beş ana Türkmen boyundan oluşan Türkmenistan'da idari yapı da bu beş boya göre şekillenmiş ve 5 vilayet (il) kurulmuştur. Bu illere ek olarak Aşkabat şehri kendi başına vilayet yetkilerine sahiptir. Bu vilayetler şu şekilde listelenebilir: Ahal, Balkan, Daşoğuz, Lebap ve Merv dir.
Hazar Denizi’nin hemen yanı başında yer alan ve tuz yönünden zengin olan Karaboğaz Gölü, Türkmenistan toprakları içinde yer alır. Türkmenistan akarsu yönünden fakirdir. Etrek ırmağının bir bölümü Türkmenistan'ın içinde yer almaktadır. Tejen ve Murgap adlı akarsuları Karakum Çölü içinde kaybolmaktadır. Amu-Deya ırmağının çok az bir kısmı da Türkmenistan sınırları içinde yer almaktadır. Bu çöllerden geçen Amuderya (2540 km), Murgap, Tecen, Etrek Türkmenistan’ın başlıca nehirleridir. Bunun dışında önemli bir akarsuyu yoktur. Güney kısmında Kopet dağ kütlesi ve yaylalar yer alır. Ülkenin güney bölümünü Köpetdağ ile Parapamız dağının etekleri kaplamıştır. Orta Asya’nın en sıcak ve kurak iklimine sahip ülkedir.
Türkmen topraklarında ilk insan yerleşiminin M.Ö.7000-5000 yıllarında gerçekleştiği, Togalaktepe, Çobantepe ve Göktepe bölgelerinde bulunan kalıntılardan anlaşılmaktadır. M.Ö.8.-6. asırlarda; güneybatı Türkmenistan'da Hazar ve Dah kabilelerinin, kuzeydoğuda Massagitler, Amuderya'nın aşağı kısımlarında Harezmler, Murgap vadisinde ise Parfiyalılar’ın yaşadığı bilinmektedir. Bugün Türkmenistan’da yaşayan Türkmenler 9. asırda Salır, Kınık, Yazır ve Kayı-Bayat boylarından oluşan Oğuz boyundan gelmiştir. Bugünkü Türkmenistan Devletinin kurucusu Türkmenbaşı, Türkmen kimliği ve tarihini kaleme almış olduğu “Ruhname” adlı eserinde, “Oğuzhan kendine ve milletine Türkmen adını vermiştir. Oğuzhan’ın altı oğlu, bunların her birinin de dört oğlu olmuştur” diyerek Türkmenlerin soy ağacından bahsetmektedir.
Türkmen coğrafyasında Türk hâkimiyeti, Akhunlarla başlayan ve binlerce yıl öncesine dayanan derin bir geçmişe sahiptir. Akhunların ardından bölge, sırasıyla Göktürklerin ve Sasanîlerin egemenliği altına girmiştir. Bu süreçte, Hz. Osman döneminde gerçekleştirilen fetihlerle bölge İslam Devleti’nin sınırlarına dâhil edilmiştir. Ancak, yerel yönetimlerin baskıları ve bölgenin stratejik önemi nedeniyle, bu topraklar II. Göktürkler ve Uygurlar dönemlerinde de yoğun bir Oğuz göçüne sahne olmuştur. Abbasîler ve Tahirîlerin kontrolünden sonra, bölge Samanîler döneminde bir Türk-İslam kimliği kazanmaya başlamıştır. Bu dönemde, özellikle Karluklar ve Oğuzlardan oluşan Müslüman Türk toplulukları, Samanîlerin kuzey sınırlarında yoğunlaşmış ve bu gruplar zamanla “Türkmen” olarak anılmaya başlanmıştır. Türkmen isminin bu dönemde belirginleşmesi, Türklerin İslamiyet’i benimsemesi ve siyasi-dinî yapılarla kaynaşmasının bir sonucu olarak değerlendirilebilir.
Türkmenlerin tarihî serüveni, Türkistan’ın siyasi ve kültürel dinamikleri içinde önemli bir konuma sahiptir. İlk dönemlerden itibaren Türkmenlerin çeşitli devletlerle kurduğu ilişkiler ve Türkistan hanlıklarıyla giriştiği mücadeleler, bölgenin tarihî ve siyasal yapısını anlamak için kritik bir perspektif sunmaktadır. XIX. yüzyılın ikinci yarısında Çarlık Rusya’nın Türkistan’ı işgal planlarını hayata geçirmesi, Türkmenler için sadece askerî değil, aynı zamanda kimlik ve kültürel değerler üzerinde derin etkiler yaratan yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur.
Günümüzde Merv, Ceytun ve Gonur Tepe şehirlerinin yer aldığı bölgede Tunç ve Demir çağlarında Baktria-Margiyana Akrkeoloji Bölgesi gibi arkeolojik kültürler var olmuştur. İlerleyen dönemlerde İskitler, Massagetler ve Dahae olarak isimlendirilmiş halk da dâhil olmak üzere Hint-İranlıların varlığı kaydedilmiştir. Tarihsel anlamda Hint-İranlıların yaşadığı Türkmenistan'ın yazılı tarihi, Eski İran'ın Ahameniş İmparatorluğu tarafından ilhak edilmesiyle başlar. Daha sonra bölge İskender tarafından ele geçirilmiş ve takip eden yıllarda Seleukos İmparatorluğu’nun parçası haline gelmiştir. Partların bölgeyi ele geçirmesi ile Nisa (günümüzde Aşkabat'ın bulunduğu bölge) Part başkenti haline gelmiştir. 7. ve 8. yüzyıllarda Arap hâkimiyetine giren bölge İslamlaştırılmıştır.
M.S. 8. yüzyılda Türk dilleri konuşan Oğuz boyları Moğolistan’dan günümüz Orta Asya’sına gelip yerleşmişlerdir. Boylar konfederasyonunun bir parçası olan Oğuzlar, modern Türkmen nüfusunun etnik temelini oluşturmuşlardır. 10. yüzyılda Türkmen adı ilk defa, İslam'ı kabul eden ve günümüz Türkmenistan topraklarını ele geçiren Oğuz boyları için kullanılmıştır. Orada, bugünün İran ve Türkmenistan topraklarında yaşayan ve yine Oğuz boylarından oluşan Selçuklu İmparatorluğunun egemenliği altındalardı. İmparatorluğun hizmetindeki Oğuz boyları, batıya yani günümüz Azerbaycan ve Türkiye'nin doğusuna doğru gerçekleştirdikleri göç sayesinde Türki kültürünün yayılmasında önemli bir rol oynamışlardır.
Türkmenistan, Hazar Denizi ve Aral Gölü çevresinde yaşayan Oğuzların Kınık boyu tarafından kurulan ' Büyük Selçuklu Devleti’nin (1037-1194) ana yurdu ve merkezidir. Merv, başkentlik yapmış önemli bir Selçuklu şehri olup, bölge mimari, kültürel ve askeri açıdan Selçuklu medeniyetinin temelini oluşturmuştur.
Selçuklu Devleti 10. asırda Türkmenler tarafından Siriderya, Karatau arasında kurulmuştur. Selçuklu oluşumu, Oğuzların Kınık boyu beyi Tokak bey’in oğlu Selçuk beyin Oğuz boyları ile birleşmesi sonucu büyük bir devlet halini almasıyla gerçekleşir. Daha sonraki süreçte Oğuzlar, Kıpçaklar, diğer Siriderya aşağı akıntısı ve kuzey-batı Maveraünnehr ile Harezm bölgelerindeki soyların katılımı gerçekleşmiştir.
Büyük Selçuklu Devleti, 11. yüzyılda (yaklaşık 1037-1040) Hazar Denizi ve Aral Gölü çevresinde yaşayan Oğuzların Kınık boyuna mensup Türkmenler tarafından bugünkü Türkmenistan coğrafyasında kurulmuştur. Tuğrul ve Çağrı Beylerin liderliğinde Gaznelilerle mücadele eden Türkmenler, 1040 Dandanakan Savaşı ile bölgedeki hâkimiyetlerini kesinleştirerek büyük bir devlet haline gelmiştir. Türk boylarının kendi aralarında savaşların getirdiği parçalanma, Gazneliler, Delhi Türk Sultanlığı, Babür İmparatorluğu ve Harezmşahlar Devleti gb dikkatlerden uzak tutulmamalıdır.
ÇEŞİTLİ KAYNAKLARDA OĞUZ BOYLARININ YILLARA GÖRE SIRALAMALARI
Boy Adları Kaşgarlı Mübarek Reşidüddin Yazıcıoğlu Salar Baba Ebulgazi
1068-1072 1206 1300-1310 XV. asır 1555-1556 1660-1661
I II III IV V VI
Gınık / Kınık 1 2 24 24 24 24
Gayı / Kayı 2 5 1 1 1 1
Bayındır 3 9 13 13 13 13
Iva / Yıva 4 16 23 23 20 23
Salır 5 6 17 17 18 17
Ovşar 6 13 9 9 5 9
Bekdili 7 15 11 11 11 11
Bükdüz 8 14 22 22 16 22
Bayat 9 11 2 2 4 2
Yazır 10 7 5 5 7 5
Eymir 11 1 18 18 22 18
Garabölük 12 -- 4 -- -- --
Alkabölük 13 -- 19 -- -- --
İgdir 14 -- 21 21 15 21
Üregir 15 4 20 20 17 20
Dodurga 16 12 7 7 9 7
Alayontlı 17 10 -- 19 21 19
Tüver/Döğer18 8 6 6 2 8
Beçenek 19 3 14 14 14 14
Çovdur 20 -- 15 15 19 15
Çepni 21 -- 16 16 23 16
Çarıklıg 22 -- -- -- -- --
Yaparlı -- 8 8 -- -- --
Kızık -- 10 10 -- 10 --
Garkın -- -- 12 12 12 12
Alkarevli -- -- 3 3 3 3
Karaevli -- -- -- 4 6 4
Kırık -- -- -- -- 8 --
Bayırlı -- -- -- -- 10 --
Yasır -- -- -- -- -- 6
Yukarıda adları geçen müelliflerin tablolarında sıralanan Oğuz boylarından bir kısmının adlarına Moğol saldırılarından sonra bu coğrafyada rastlanmamasına; Türkmenistan’ın bazı bölgelerinde bugün bile Kınık, Bekdili, Karabölük, Alkabölük, Üregir, Alayontlu, Çepni, Yaparlı, Kızık, Alkaevli gibi kâdim Oğuz-Türkmen boylarına mensup insanlarla karşılaşılmamasına ve onların adları verilen “yer-yurt”a dahi rastlanmamasına şaşmamak gerekir.. Bu belirtilen boylar Cengiz Han’ın, Timurlenk’ in ve diğer istilâcıların baskıları devrinde ya yok olmuşlar, ya diğer Türk boyları arasına karışmışlardır.
Tabloda alt sıralarda yer alan boylar yukarıda belirtilen istilâ hareketlerinden sonra önceki durumlarını kaybedip ya diğer boylara karışmışlar; ya da yeni gruplarla birleşerek önceki boylarından tamamen farklı yeni bir ad almışlardır. Daha doğrusu saldırıya uğrayan halkı toparlayarak bünyesine alan boyun veya uruğun adları, yeni topluluğun adı olarak kullanılmaya başlanmıştır. Buna “Burkaz”, “Göklen”, “Yemreli”, “Yomut”, Olam”, “Sakar”, “Sayat”, “Surhı”, “Çandır”, “Teke”, “Hatap”, “Esgi” gibi boy adlarını misal verebiliriz.
Selçuklu ailesi liderliğinde orta doğuda hâkimiyet kurmayı başaran Oğuz Türkleri, kurdukları devletin kendilerine sırt çevirerek, geri plana itmesi üzerine mevcut yönetimle sürtüşmüşlerdi. Bu genel memnuniyetsizlik bütün Selçuklu devri boyunca devam etti. Moğol saldırılarının etkisini yitirmesinden sonra orta-doğuda kontrol yine Türkmenlerin ellerine geçti. Anadolu’da Osmanlı hanedanı yükselirken, Doğu Anadolu, Azerbaycan, Irak ve İran’da Akkoyunlular ve Karakoyunlular ortaya çıktılar. Bunların her üçü de Türkmen hanedanları olmalarına rağmen Türkmen meselesi yine devam etti. Osmanlı Devletinin onlara sırt çevirmesi huzursuzlukları su yüzüne çıkardı. Bu durum Anadolu’daki Türkmenleri bir arayış içerisine iterek Safevîlere bağladı ve bulundukları toprakları terk ederek Azerbaycan, Irak ve İran’a göç ettirdi.
12. yüzyıla gelindiğinde Türkmenistan ve diğer topluluklar Selçuklu İmparatorluğu’nu devirmişlerdir. Sonraki yüzyılda Moğollar, Türkmenlerin yerleştiği kuzey topraklarını ele geçirerek Türkmenleri güneye dağıtmış, dolayısıyla yeni Türkmen aşiretleri arasında bir dizi bölünme yaşanmış ve birçok göçebe Türkmen aşireti ortaya çıkmıştır. 16.yüzyıla kadar bu aşiretlerin çoğu Özbek Hanlığının, Hive Hanlığı ve Buhara Hanlığının kontrolü altındaydılar. Türkmen askerleri de o dönemde Özbek ordusunda önemli bir yer kaplıyorlardı. 19. yüzyılda Türkmen boylarından biri olan Yormut Türkmenlerinin isyan ve ayaklanmaları sonucu bu Türkmen grup Özbek yöneticiler tarafından dağıtıldı. 1855'te Teke Türkmen boyu, Hive Hanlığı yöneticisi Muhammed Emin Han’ın işgalci ordusunu, 1861'de de Merv Savaşı’nda Nasreddin Şah’ın işgalci Fars ordusunu yendi. 19. yüzyılın ikinci yarısında, günümüz toprakları Özbekistan, Türkmenistan ve Kazakistan sınırlarına dâhil olan Hive Hanlığının temel askeri ve politik gücü, kuzeydeki Türkmenlere bağlıydı.
Büyük çoğunluğu konargöçer bir hayat tarzına sahip olan Türkmenler, Buhara ve Hive hanlıkları, İran ve Rusya üzerine düzenledikleri akınlarla geçimlerini sağlamaya çalışıyordu. Türkmenlerin düzenlediği bu akınlara son vermek isteyen Hive Hanlığı hükümdarı Ebu’l Gazi Bahadır Han Türkmenler üzerine baskınlar düzenledi. Ebu’l Gazi Bahadır Han, Harezm’i yeniden teşkilatlandırdıktan sonra onları tamamen itaat altına almak için Türkmenler üzerine harekete geçti. Türkmenleri ortadan kaldırmak için elinden geleni yapan Ebu’l Gazi Bahadır Han bu uğurda hileye bile başvurdu. Zaten dağılmış vaziyette bulunan Türkmenlere, onlara karşı bir düşmanlık beslemediğine dair haberler gönderdi. Bunun üzerine üç-dört bin Türkmen bu çağrıya kulak vererek Hezâresb yakınlarına geldi. Orada Ebu’l Gazi Bahadır Han’ın emrine itaat eden Türkmenler şerefine bir toy düzenlendi ve toy sırasında iki bin civarında Türkmen katledildi.
Ebu’l Gazi Bahadır Han Türkmenlere karşı bu acımasız tavrına devam etmiştir. Türk tarihi bu katliamın benzerlerini farklı milletlerden görmüşse de en acı olanları yine kendi milletinden gördükleridir. Ebu’l Gazi Bahadır Han’ın Türkmenleri bu şekilde katletmesinin ardından Hive civarında bulunan Türkmenler bölgeden kaçarak Tecen Irmağı yakınlarında bir kaleye sığındılar. Ancak Ebu’l Gazi Bahadır Han niyetini açıkça belli etmişti ve durmaya da niyeti yoktu. Bu sebeple bir sonraki hedefi burası oldu. Yapılan baskınlarda pek çok Türkmen öldürüldü ve mallarına el konuldu.
Türkmenlere yapılan bu saldırılara dur demek amacıyla diğer Türkmenler birleştiler ve hazırlıklara başladılar. Bu durumu haber alan Ebu’l Gazi Bahadır Han birleşen Türkmenleri güçlenmeden ortadan kaldırmak amacıyla üzerlerine hareket etti. 1648 yılında Türkmenlerle karşı karşıya gelen Ebu’l Gazi Bahadır Han, onların tüm barış tekliflerine kulaklarını kapayarak tamamını kılıçtan geçirdi ve pek çok ganimet elde ederek Hive’ye döndü.
Ebu’l Gazi Bahadır Han’ın Türkmenler üzerine gerçekleştirdiği seferler bunlarla sınırlı kalmadı. Türkmenlerin tamamını egemenliği altına almak istediği için 1651 yılında Bayraç kabilesi üzerine yürüdü. Ancak bu seferde istenilen sonuç elde edilemedi. 1653 yılında Eymir Türkmenlerine bir sefer düzenleyerek onları yerle bir etti. Sefer dönüşünde rastladığı Sarık Türkmenlerinin neredeyse tamamını kılıçtan geçirdi. 1653 yılından sonra da Türkmenler üzerine yürümeye devam etti. Yaklaşık yirmi bin yetişkin Türkmen’i katleden Ebu’l Gazi Bahadır Han, Türkmenlere karşı güttüğü politikadan dolayı sonradan pişman olmuş ve Şecere-i Terâkime isimli eseriyle, gerçekleştirdiği Türkmen katliamını affettirmeye çalışmıştır. Ebul Gazi Bahadır Han’ın baskısı altında zor zamanlar geçiren Türkmenler için dönüm noktası niteliğindeki bir gelişme, Türkistan coğrafyasında güç mücadelesine girişen Afşar Türklerinden Nadir Şah’ın 1740 yılında Güney Türkistan’ı işgal etmesiyle yaşanmıştır. Bu olay, Türkmenistan’ın Nadir Şah yönetimine girmesinin zeminini oluşturmuştur.
Ruslar, Türkmen bölgelerini 19. yüzyılın sonlarına doğru işgal etmeye başladı. Ruslar şu an ismi Türkmenbaşı olan, eski adıyla Krasnovodsk'taki Hazar Denizi üstünden, Özbek Hanlıklarını aşmışlardı. 1879'da Rus güçleri, Türkmenistan'ın Ahal bölgesini fethetmek için ilk girişimlerinde Teke Türkmenleri tarafından mağlup edilmişlerdi. Ancak 1881'de Türkmen topraklarındaki son direniş de Göktepe Savaşı’nda kırılınca kısa bir süre sonra Türkmenistan'da Özbek topraklarıyla beraber Rus İmparatorluğu’na dâhil edildi. 1916'da Rus İmparatorluğunun I. Dünya Savaşına katılması, Rus İmparatorluğu içindeki Orta Asya devletlerinin çoğunu sarsan askerlik karşıtı bir isyanla Türkmenistan'da yankı buldu. 1917 Rus Devrimi’nin doğrudan etkisinin az olmasıyla birlikte, 1920'lerde Türkmen birlikleri yeni kurulan Sovyetler Birliği yönetimine karşı Basmacı Hareketi’ne dâhil oldular.
Ekim Devrimi’nden sonra Türkmenler, geçici bir hükûmet oluşturdular, ama Kızıl Ordu 1919'da Aşkabat'ı, 1920'de de Krasnovodsk'u işgal etti; Sovyet rejimi ilan edildi ve Türkmenistan, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği (SSCB) içinde özerk bir Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti oldu. 1924'e kadar Trans Hazar bölgesi, Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti içinde yer alıyordu, Türkmenistan'ın günümüzdeki öbür bölgeleri de Buhara ve Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti’ne bağlıydı. 27 Ekim 1924'te SSCB'nin merkezi yürütme komitesi, Orta Asya topraklarının sınırlarını belirleme kararı aldı ve Türkmenistan, Buhara ve Harezm Cumhuriyetlerinin toprakları Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Tacikistan ve Türkmenistan Sovyet cumhuriyetleri arasında paylaşıldı. Türkmenistan, eski Buhara ve Harezmî Cumhuriyetlerinin Türkmen bölgelerini içine aldı ve nihayetinde Sovyetler Birliği’nin federal cumhuriyeti olarak 1924'te Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. 1930'ların sonunda Sovyet rejiminde tarım politikalarının yeniden örgütlenmesi Türkmenistan'daki göçebe yaşamın kalıntılarını da yok etti ve siyasi yaşam da tamamen Moskova'nın kontrolüne girdi. Sonraki yarım yüzyıl boyunca Türkmenistan, Sovyetler Birliği içinde ona biçilmiş olan ekonomik rolü oynadı ve bu süreçte uluslararası arenada seyreden olayların dışında kaldı. 1980'lerde Rusya'yı sallayan büyük liberalleşme hareketinin bile Türkmenistan'a etkisi görece ufak oldu. Türkmenistan 1990'da Moskova yönetiminin sömürgeci niteliğindeki müdahalelerine karşı doğan milliyetçi bir hareketlenme yaşadı. Türkmenistan'ın komünist lideri Saparmurat Niyazov’un Sovyetler Birliği yanlılığına rağmen, Ekim 1991'de Sovyetler Birliği’nin parçalanmaya başlaması, onu bağımsızlık için milli referandum çağrısına zorladı. 26 Kasım 1991'de Sovyetler Birliği'nin varlığı tamamen sona erdi.
XVIII. yüzyılın ikinci yarısı, Türkmenlerin siyasi ve toplumsal olarak toparlanma çabalarının yoğunlaştığı bir dönem olarak öne çıkmaktadır. Bu süreçte, Türkmen toplulukları zaman zaman Hive Hanlığı’nda meydana gelen çeşitli isyanlara dâhil olmuş; kimi zaman hanlık ordularında ya da hanlığın teşvikiyle, kimi zaman ise baskısı altında hareket etmişlerdir. Bunun yanı sıra, Nogay ve Kalmuk saldırılarının etkisiyle Türkmenler, zamanla Hazar Denizi’nin doğu kıyılarından Güney Türkmenistan’da yer alan Ahal, Serahs, Tecen ve Merv vahalarına doğru yayılım göstermiştir. Daha çok Ersarı kabilesiyle temsil olunan Buhara’daki Türkmen varlığı da yukarıdaki olay ve süreçlerin bir neticesidir. Güney Türkmenistan vahalarının Türkmen nüfusunun yeniden yoğunlaşması birçok farklı Türkmen kabilesinin birbiriyle yer yer örtüşen tarihî serüveninin neticesidir. XIX. yüzyıla gelindiğinde, Türkmen kabilelerinin yerleşim alanları büyük ölçüde netlik kazanmış durumdaydı. Ancak günümüz Türkmenistan sınırlarının, Çarlık Rusya’nın Hazar Ötesi Oblastı ile Sovyetler Birliği’nin Türkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nden miras alınması ve bu sınırların tarihî Türkmen topraklarını tam olarak yansıtmaması, geçmişte Türkmen yurdu olarak bilinen bölgelerin kısaca özetlenmesini de gerekli kılmaktadır.
XIX. yüzyılda Türkmenler, geniş bir coğrafyaya yayılarak farklı bölgelerde yaşamaktaydılar. Güneyde Karasu Nehri’nden başlayarak, Mangışlak’ın kuzeyindeki Mertvıy Kultuk Körfezi ve Üstyurt’un kuzeyindeki Çink mevkiine kadar Hazar Denizi’nin doğu sahillerinde yerleşmişlerdi. Ayrıca, Elburz Sıradağları’nın Karasu Nehri’nin doğusunda kalan eteklerinin kuzeyindeki Etrek ve Gürgen nehirleri arasında, bu nehirlerin boylarında, Serahs’a kadar Köpet Dağ Sıradağları’nın ve Herî Rûd Nehri’nin kuzeyinde, Tecen, Serahs, Merv ve Yolöten vahalarının yanı sıra, Mervcuk’a kadar Murgab Nehri boyunca yerleşim göstermekteydiler. Ceyhun Nehri’nin Çarçuy’dan başlayarak doğuda Kunduz’a kadar her iki kıyısında ve Herat’ın kuzeyi dâhil olmak üzere Bâdgîs bölgesinin tamamında yerleşmekte; Özbekler ve çeşitli Aymak kabileleriyle karışık hâlde Kuzey Afganistan’daki Devletâbâd, Andhoy, Akça, Belh ve Hulm gibi yerleşim yerlerinde yaşamlarını sürdürmekteydiler.
Türkmenlerin Güney Türkmenistan vahalarındaki varlıklarını güçlendirmesi, Nadir Şah’ın ölümünün ardından İran’da ortaya çıkan siyasi kargaşanın sağladığı fırsatlar sayesinde mümkün oldu. Ancak XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren Kaçar hanedanının ülkede merkezi otoriteyi yeniden tesis etmesi, Türkmenlerin yerleşim alanları üzerinde süregelen mücadelelerin artmasına zemin hazırladı. Bu dönemde, Kaçarların Horasan valileri ile Kelât-i Nâdirî, Kûçân, Deregez ve Bucnûrd gibi bağlı beyliklerin yöneticileri, Türkmen yurtlarına yönelik sürekli ve sistemli saldırılar gerçekleştirdi.
Kaçarların Rusya ile peş peşe kaybettikleri iki savaşın ardından, 1813’teki Gülistan ve 1828’deki Türkmençay Antlaşması’nın imzalanmasıyla Ruslar, Kaçarları Türkmenlere karşı kışkırtmaya başladılar. Savaşın sona ermesinin ardından, Ruslar Kaçarlara, Türkmenlerin yaşadığı bölgelere yönelik bir sefer düzenlemeleri halinde, kendilerinden harp tazminatı talep etmeyeceklerini garanti ettiler. Bu gelişme, Kaçarlar üzerinde hem ekonomik hem de siyasi baskı oluşturdu, Türkmenlerle olan ilişkilerde gerilimin artmasına yol açtı. Bu süreçte, Kaçarların Köpet Dağ’ın kuzeyindeki Türkmen yerleşkelerine yönelik düzenlediği saldırıların belirgin bir şekilde arttığı gözlemlenmiştir. Özellikle, Horasan Valisi Abbâs Mirza’nın Serahs Salurları’na yönelik saldırısı, söz konusu kabileyi neredeyse tamamen yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bırakması açısından dikkat çekicidir. Türkmenler, fırsat buldukça hem doğrudan düzenledikleri akınlarla hem de Horasan’da Kaçarlara karşı başlatılan isyanları destekleyerek bu saldırılara karşılık vermeye çalışıyorlardı. Bu karşı hareketler, Türkmenlerin bölgedeki direnişlerini ve karşı duruşlarını gösteren önemli bir unsur oluşturuyordu.
1830-1860 yılları Türkmenlerin Kaçarlar ve Hive Hanlığı ile yoğun şekilde mücadele ettiği dönemdi. Hive hanları sürekli olarak Türkmen topraklarına saldırılar düzenlemekteydi. Hive Hanı Muhammed Emin Han, 1855 yılında Serahs’taki Teke Türkmenlerine yönelik gerçekleştirdiği saldırı sırasında Türkmenler tarafından öldürüldü. Bu olayın hemen ardından, Hive’de başlayan ve özellikle Yomut Türkmenlerinin önderliğini yaptığı Ata Murat Han isyanı, hanlığın Güney Türkmenistan vahalarına yönelik saldırılarını sona erdirdi. Bölgeye yönelik Kaçar tehdidi ise halen devam ediyordu ve Horasan Valisi Sultan Murad Mirza, seleflerine kıyasla çok daha müteşebbisti. Serahs’ın İran cephesinden savunmasız kalması nedeniyle, burada yaşayan Teke Türkmenleri 1856 yılında Merv’e göç etmek zorunda kaldılar. Tekeler, yaklaşık iki yıl süren zorlu bir mücadele sonrasında, Nur Berdi Han liderliğinde, bölgede yaşayan Sarık Türkmenlerini Murgab Nehri’nin yukarı akıntılarına, Yolöten ve Pencdeh bölgelerine sürdüler. Türkmenler, devam eden Kaçar saldırılarına karşı da direnişlerini sürdürmekteydiler.
1858 yılında, Kaçar Devleti’nin Esterabad Valisi ve Bucnûr İlhânîsi Cafer Kulu Han, Gürgen Nehri’nin yukarı akımlarında bulunan Göklen Türkmenlerine yönelik bir askerî harekât başlattı. Göklenler, bu tehdit karşısında Ahal Tekelerin lideri Nur Berdi Han’dan yardım talep ettiler. Birleşik Türkmen kuvvetleri, Moncuklu Tepe mevkiinde Cafer Kulu Han komutasındaki Kaçar ordusunu büyük bir yenilgiye uğratarak, saldırıyı başarılı bir şekilde püskürttüler. Kaçarlar, 1858’deki yenilginin intikamını almak ve Güney Türkmenistan’daki hâkimiyetlerini pekiştirmek amacıyla 1860 yılında Merv’e sefer düzenlediler. Bu duruma karşılık olarak, Türkmen birlikleri Karakum Çölü’ne çekilerek Kaçar kuvvetlerinin gelişini beklemeye başladılar. Kaçar ordusu, çölde susuzluk ve açlık nedeniyle yorgun düşerken, bu durumu fırsata çeviren Türkmen lideri Kuşid Han, Kaçar kuvvetlerine karşı etkili bir taarruz gerçekleştirerek onları bozguna uğrattı. Türkmenler, Kaçar ordusuna karşı uzun bir yıpratma savaşı sürdürdükten sonra, aynı yılın sonbaharında şiddetli bir saldırı düzenleyerek Kaçarları bir kez daha mağlup etti ve bölgedeki direnişlerini güçlendirdi. O tarihten sonra, Kaçarlar Merv’e veya diğer Türkmen yerleşkelerine yönelik herhangi bir kapsamlı harekât düzenleyemedi. Bu gelişme, Türkmenlerin hem Hive Hanlığı hem de Kaçar tehdidini kısa bir süre içinde etkili bir şekilde bertaraf etmelerini sağladı.
Aynı dönemde, Rusya’nın işgal yönünü Türkistan coğrafyasına çevirmesi, Türkmenler için çok daha zor bir dönemin başlangıcını teşkil etti. İlk olarak 1869 yılında Hazar Denizi kıyısında yer alan Kızılsu’yu ele geçiren Ruslar, akabinde Köpet Dağ istikametinde ilerleyişlerine devam etti. Rus ilerleyişine karşı Türkmenler, Nur Berdi Han ve Tıkma Serdar komutasında toplanarak Ruslar üzerine baskınlar düzenlediyse de bu baskınlar başarısızlıkla sonuçlandı. Türkmenlerin söz konusu baskınlarına karşılık olarak Markozov, 1871 yılında Kızılsu ve Hive arasındaki Türkmen topraklarına keşif ve cezalandırma seferleri düzenledi. 1873 yılında Ruslar bu defa büyük bir ordu ile Hive üzerine harekete geçti ve bu sefer neticesinde Hive işgal edildi.
Ardından Hive Hanlığı ile bir anlaşma yapıldı. Anlaşmanın akabinde Yomut Türkmenlerini itaat altına almak üzere ilerleyişini sürdüren General Kaufman komutasındaki birlikler, teslim olmalarına rağmen kadın, genç, yaşlı ve çocuk ayırt etmeksizin büyük bir katliam yaptı.
Ahal Teke Seferi ve Şanlı Türkmen Müdafaası Ruslar Hive Hanlığı’nı işgal ettikten sonra 1874 yılında Kafkas Askerî Valiliği’ne bağlı olarak Hazar Ötesi Bölgesi Valiliği’ni oluşturdu. Bu durum henüz Hive’nin işgalini üzerinden atamayan Türkmenler için büyük bir yıkım oldu. Çünkü böyle bir valiliğin kurulması, Rusların Türkmenistan’ı işgal etme amacıyla harekete geçeceklerinin bir göstergesi olarak algılanıyordu. Bu gelişme, Türkmenler için hem stratejik hem de siyasi açıdan ciddi bir tehdit oluşturdu. Valiliğin oluşturulmasının hemen ardından nüfuzlarını artırmak isteyen Ruslar bölgedeki Türkmen meselelerine müdahale etmeye başladılar. Türkmen yöneticiler ise bu durumdan son derece rahatsızdı. Bu sebeple Türkmenler, 1874 yılında Nur Berdi Han başkanlığında toplantı düzenledi. Bu toplantıdan çıkan en önemli karar her ne şartta olursa olsun Rus hâkimiyetinin kabul edilmeyeceğiydi. Bu kararın ardından ittifak arayışlarına giren Türkmenler İngiltere, Afganistan, Osmanlı Devleti ve son olarak Kaçarlardan yardım istedi. Ancak bu devletlerden hiçbiri Türkmenlerin isteğine olumlu yanıt vermedi.
Türkmenlerin zor durumda olduğu bu dönemlerde Rusların bölgeye yaptıkları baskınları bitiren bir gelişme yaşandı. 1877-1878 Osmanlı-Rus Harbi’nin başlaması ve Rusların tüm birliklerini batıya çevirmesinden dolayı Türkmenler az da olsa rahatlamış oldu. Böylece Rusya, Türkistan üzerine yapmayı planladığı askerî harekâtları bir süreliğine ertelemek zorunda kaldı. 93 Harbi’nin Rusların zaferiyle sonlanmasının ardından Türkistan meselesini Ruslar tekrar gündemine aldı.
Türkistan’ın işgali döneminde Ruslara en çok direnen millet Türkmenlerdi. Bu nedenle Rus askerî yetkilileri, Hazar Denizi ötesine bir askerî sefer planladı. Bu seferin bir amacı Türkmen direncini kırmaktı; ancak asıl amaç Rusya’nın Türkistan siyasetini teminat altına almaktı. Çünkü eğer burası alınırsa İngiltere’nin sömürge yolları üzerinde, stratejik bir bölge olan bu büyük coğrafya Rusların kontrolüne girecekti. Bu çerçevede, Ruslar Lazaryev’in emrine verdiği 12.500 kişilik bir orduyla Türkmen topraklarının işgali için harekete geçti. Ancak sefer esnasında Lazaryev’in zehirlenmesi üzerine Tümgeneral N. P. Lomakin ordunun başına geçti. Bölgeye giren Rus kuvvetleri, Göktepe mevkiine kadar ilerlemiş olsalar da, Türkmenlerin şiddetli direnişiyle karşılaştılar. Ağır kayıplar veren Ruslar, ikmal güçlüklerini de göz önünde bulundurarak, 9 Eylül 1878 tarihinde bölgeden çekilmek zorunda kaldılar. Yani I. Göktepe Savaşı olarak adlandırılan bu harekât Türkmenlerin zaferiyle neticelenmişti. I. Göktepe Savaşı sonrasında Ruslar, daha sistematik bir işgal planı hazırlıklarına girişti. Bu amaçla, bölgede daha önceden görev yapmış olan kişilerden komisyonlar oluşturuldu. Neticede, Kafkasya Askerî Bölgesi Karargâhı’nın hazırladığı plan kabul edilerek uygulamaya kondu. Buna göre; yeni yollar inşa edildi, sefere katılacak askerî kadro küçültüldü ve Türkmenler ile yapılacak mücadelenin başarıya ulaşabilmesi için daha profesyonel bir askerî birlik olan “avcı taburları” oluşturuldu. Bu seferde Rus ordularını komuta etme yetkisi ise Türkmenler arasında acımasız ve zalim biri olarak nam salan Türkmenlerin “gözü kanlı” lakabıyla andığı Mihail Dmitrieviç Skobelev’e verildi.
Skobelev (1843-1882) bölgeden gelen istihbaratlardan Teke Türkmenlerinin onda biri atlı olan 50.000 askere, 600 adet tüfeğe, eski İran toplarına ve birkaç kale silahına sahip olduğu bilgisini edindi. Rus kuvvetlerinin komutanı, Hive ve Hokand’ın işgalinde görev yapan ve 93 Harbi’nde Rusları başarıya götüren general olmanın özgüveniyle Teke kuvvetlerinin 1/5’i kadar bir ordu hazırlanmasını emretti. Çünkü onun nazarında 200 Rus askeri 1.000 Asyalıya eşitti. Skobelev’in direktifleriyle hazırlanan orduda Rusların, 11.000 askeri, 97 ağır silahı ve 3.000 atı vardı. Rus birliklerinin bölgeye doğru hareket edeceklerini öğrenen Teke Türkmenleri, meclisin toplanmasına karar verdi. Burada alınan karara göre taarruz edilmeyecek, Ruslara karşı savunma savaşı verilecek ve bu savunmaya iyi bir şekilde hazırlanabilmek amacıyla hem halk hem de görevlendirilen 1.000 süvari hendek kazacaktı. Tüm bu kararların alındığı dönemde, Türkmenler için son derece önemli bir olay yaşandı; 5 Mayıs 1880 tarihinde Nur Berdi Han hayatını kaybetti. Bu durum, Türkmenler üzerinde derin bir etki yaratmış olsa da Nur Berdi Han’ın küçük oğlu Mahtum Kulu, han olarak seçildi. Mahtum Kulu’ya, Tıkma Serdar ve üç kişilik bir danışman heyeti de yardımcı olmak üzere görevlendirildi. Bu yeni yönetim, Türkmen toplumunun istikrarını sağlamak ve mevcut zorluklarla başa çıkmak adına kritik bir rol üstlenecekti.
Ahal Teke bölgesine düzenlenecek askerî sefer 23 Mayıs 1880 tarihinde başladı. Seferin komutanı Skobelev ilk olarak Bami’ye hücum emrini verdi. Bami’ye yapılan hücum çok güçlüydü ve 31 Mayıs günü daha fazla dayanamayan Göktepe yakınlarındaki Bami Ruslar tarafından ele geçirildi. Çok önemli bir mevkii olan Bami’nin alınmasından sonra düzenlenen ani baskınlarla Türkmenler rahatsız edildi. Bölgenin tam olarak bilinmemesi işleri zorlaştırıyordu. Bu sebeple Skobelev küçük gruplarla bölgeye keşif seferleri düzenledi. Düzenlenen bu keşif seferlerinin birinde, Kelete Köyü yakınlarında çatışmalar yaşandı. Ruslar Kelete Köyü’nde yaşayan halkın mallarına el koyarak burayı da işgal etti.
Bölgede Rusların yaptığı bu faaliyetlerin Türkmenler tarafından duyulmaması imkânsızdı. Rusların ilerleyişi Göktepe’ye ulaşınca Teke Türkmenleri Rus saldırılarına karşı koyabilmek için hazırlıklara başladı. Bu dönemde, Rus ilerlemesi kesintisiz bir şekilde devam ediyordu. Göktepe civarındaki Yegen Batır Kalesi’ni kuşatan Rusların ablukasına dayanamayan Teke Türkmenleri, çatışmayı sürdürmekten vazgeçti ve kale Rusların eline geçti. Ruslar, burayı üs hâline getirebilmek için yüklü miktarda mühimmat ve erzak sevk etti, ayrıca 4.300 piyade göndererek stratejik noktayı kontrol altına aldı. Bu gelişme, Rusların bölgedeki askerî varlıklarını güçlendirmeleri açısından önemli bir dönemeç oldu. Ruslar, Türkmen topraklarına giderek daha da yaklaşırken, ilerlemelerinde herhangi bir sorun yaşamamak adına Skobelev, Türkmenler ve bölge hakkında derinlemesine araştırmalar yaptırıyordu. Bu bağlamda, Skobelev, savaşçı Türkmenler hakkında daha kapsamlı bilgi edinmek amacıyla İran Valisi Yar Muhammed Han’dan yardım talep etti.
Yar Muhammed Han’dan gelen bilgiler üzerine Skobelev hazırlıkların tamamlanmasından sonra Yeni-Kale’ye hücum emrini verdi. Dinî ritüellerin ardından Albay Kuropatkin’in ve Albay Kozelkov’un önderliğindeki birlikler, saat 09,30’da Yeni-Kale’ye saldırdı. 15 saat süren muharebenin ardından bölge Ruslar tarafından işgal edildi. Rusların saldırılarından kurtulmak isteyen Türkmenler Göktepe’ye doğru çekilmek zorunda kaldı. 24 Aralık gece yarısı Skobelev askerlerine Göktepe Kalesi’ne yaylım ateşi yapılmasını emretti. Göktepe’nin Ruslar tarafından abluka altına alınması Türkmenleri tedirgin ediyordu. Bu sebeple Rusların elinden kurtulmak için çaba sarf etmeye başladılar. Rus hatlarını yarmak ve bu ablukaya bir son vermek isteyen Türkmenler Ruslara ani baskınlar yaptılar. Gerçekleştirilen bu baskınlar kısmî zararlara yol açtı ve Rus ordusunun mühimmatının bir kısmı ele geçirildi. Seferin uzamasıyla birlikte, Türkmenlerin Ruslara yönelik saldırıları giderek artıyordu. Bu duruma son vermek isteyen Skobelev, Türkmen baskınlarının moral bozucu etkisini ortadan kaldırmak amacıyla hisarlara ani bir saldırı emri verdi. Teke Türkmenlerinin gösterdiği başarılı direnişe rağmen, üç saat süren yoğun bombardımanın ardından hisarlar Ruslar tarafından ele geçirildi. Bir gün sonra ise Türkmenler, Rus kuvvetlerinin sol kanadına yönelik bir baskın düzenleyerek karşılık verdi. Bu baskın sonucunda Türkmenler, bir cephane dolusu silahı Göktepe’ye taşımayı başardılar. Ayrıca, bu baskında Ruslar 53 kayıp verirken, 98 asker de yaralandı. Türkmenlerin son baskını, Skobelev’in ciddi şekilde endişelenmesine yol açtı. Bu nedenle, askerlerine Göktepe halkını yıldırmak amacıyla yaylım ateşi açma emri verdi. Skobelev’in isteği doğrultusunda başlatılan ateş, kesintisiz bir şekilde günlerce sürdü. Piyadeler, her gün Göktepe’ye 10.000 ile 70.000 arasında atış yaparken, 69 adet top, günlük 100 ile 500 atış gerçekleştirdi. Bununla da yetinmeyen Skobelev, Rus istihkâm birimlerine Göktepe duvarlarına mayın tünelleri döşemeleri için emir verdi. Tüm bu hazırlıklar, Rusların Türkmenler üzerine düzenleyecekleri nihai saldırı için son aşamaya geldiklerini gösteriyordu. Skobelev, topladığı bilgiler ışığında Türkmenlere aynı anda üç ayrı birlikle saldırılmasına karar verdi. Bu birliklerin komutasına ise tecrübeli subaylar atandı: Albay Kuropatkin, Albay Kozelkov ve Albay Gaydarov. Bu strateji, Türkmenlerin savunmasını zayıflatmayı ve onları üç cephede birden kuşatarak etkisiz hale getirmeyi amaçlıyordu. Albay Gaydarov’un birliği, öncü birlik olarak belirlenmişti. Bu birliğin temel görevi, Türkmenlerin dikkatini dağıtarak mayınların patlatılmasına olanak sağlamaktı. Bunun yanı sıra, Gaydarov’un birliği, kalenin kuzey cephesini top atışlarıyla abluka altına alarak, savunmayı zayıflatmayı hedefliyordu. Bu strateji, Rusların ilerleyişini kolaylaştırmak ve Türkmen direnişini kırmak için kritik bir aşama teşkil ediyordu. Yapılan planlar doğrultusunda, Skobelev saldırı emrini verdi. Sabah erken saatlerde, Albay Gaydarov’un birliği, Skobelev’in stratejisine uygun olarak top ateşleriyle kale duvarlarını yıkmaya başladı. Bu yoğun bombardıman, Türkmenlerin dikkatini kuzey cephesine çekmeyi başardı. Saat 11,20’de mayınlar patlatıldı ve bu patlamalar sonucunda kalede büyük gedikler oluştu, savunma hattı ciddi şekilde zayıfladı. Bu gelişme, Rusların ilerlemesini kolaylaştıran önemli bir adım oldu.
Meydana gelen kargaşadan faydalanan Albay Kuropatkin ve Binbaşı Sivinis’in birlikleri, hızla Türkmenler üzerine saldırıya geçerek gediklere doğru ilerlediler. Mayın patlamalarının yarattığı korku ve şaşkınlık, Türkmenlerin savunma hattını zayıflatmıştı. Yine de Türkmenler Ruslara karşı direnmeye çalıştılar, ancak bu direniş başarılı olamadı ve Kuropatkin ile Sivinis’in başında olduğu birlikler şehre girmeyi başardılar. Rus birlikleri, şehre girdikleri anda mitralyöz ve top ateşiyle savunmasız Türkmen halkına saldırdı, bu saldırı sonucunda çok sayıda sivil katledildi. Göktepe Kalesi’ne yönelik saldırı öncesinde, kalede 5.000’i silahlı olmak üzere toplamda yaklaşık 30.000 kişinin bulunduğu bilinmektedir. Ancak, kalenin düşmesinin ardından hayatta kalanların sayısının yalnızca 5.000 kadın ve çocuğa düştüğü, diğerlerinin ise hayatını kaybettiği ya da esir alındığı tespit edilmiştir.
Ruslar tarafından şehirde gerçekleştirilen katliamı gören halkın büyük bir kısmı, hayatta kalabilmek amacıyla çöle kaçtı. Skobelev, kaçan Teke Türkmenlerinin peşinden iki grup halinde hareket ederek takip seferine çıktı. Bu operasyon sırasında piyadeler 62-63 mil, süvariler ise 4 mil yol kat etti. Takip sonucu, yaklaşık 8.000 Türkmen hayatını kaybetti. Skobelev, katliamın nedenini şu şekilde açıklar: “Tekelilere karşı imha hareketleri bir an önce yapılmalıdır. Bu, zaferi pekiştirir. Şayet yapılmazsa, zafer gölgede kalır.” Bu açıklama, Rus komutanının, Türkmen halkını sadece askerî bir tehdit olarak görmekle kalmayıp, aynı zamanda bölgedeki hâkimiyetini kalıcı hale getirmek amacıyla, düşman unsurlarını tamamen ortadan kaldırma gerekliliğini vurguladığını gösterir. Skobelev’in yaklaşımı, askerî zaferin sadece düşmanın teslim alınmasıyla değil, aynı zamanda tüm direnişin ortadan kaldırılmasıyla sağlanabileceği inancını yansıtır. Ahal Teke seferinin başarıyla sonuçlanmasının ardından Skobelev şu bildiriyi yayınladı: “Tüm Ahal Teke halkına, Kaleniz Göktepe’nin, benim büyük hükümdarımın birlikleri tarafından alındığını ilan ediyorum. Savunmacılar yok edildi, onların aileleri ve kaleden kaçanların aileleri benim emrim altındaki muzaffer birliklerin esirleridir. Ahal Teke Türkmenlerinin hayatta kalan tüm nüfusunu, kaderlerini Çar’ın koşulsuz merhametine bırakmaya davet ediyorum. Bu durumda bilinsin ki itaatlerini bildirenlerin canları, aileleri ve mülkleri, tıpkı majesteleri Beyaz Çar’ınki gibi güvende olacaktır. Öte yandan, onun muzaffer birliklerine karşı koymaya devam edenler, soyguncular ve suçlular yok edilecektir.” Komutan Skobelev Ahal Teke Seferi, Ruslar tarafından savaş hukukunun hiçe sayıldığı ve birçok masum Türkmen’in katledildiği bir dönemi simgeler. Göktepe Kalesi’ni savunurken Türkmenler, büyük bir direniş sergileyerek tarih sahnesine kazınmışlardır. Bu destansı mücadele, Türkmen ulusunun kolektif hafızasında derin bir iz bırakmış olup, bugün hâlâ gurur kaynağı olarak kabul edilmekte ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir milli destan olarak yaşatılmaktadır.
Türkmenistan yüzyıllardır medeniyetlerin kesişim noktası olarak birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Türkmenistan sınırları içinde yer alan MERV şehri Orta Asya'daki en eski vaha şehirlerinden biridir. Orta Çağ'da Merv, İslam dünyası için de en önemli şehirlerden biri olmakla beraber, İpek Yolu üzerindeki en önemli noktalardandır. 1885 yılında Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edilen Türkmenistan, daha sonra Orta Asya'daki Bolşevik karşıtı harekette önemli rol oynamıştır. 1925'te Türkmenistan, Sovyetler Birliği’ne dâhil devletlerden biri olarak, Türkmen Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (Türkmen SSC) olmuştur. 1991'de ise Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanmıştır.
2022 tahminlerine göre ülkenin etnik yapısı, %86,7 Türkmenler 6.120,854, - %9,1 Özbekler 642,476 - %1,6 Ruslar 114,447 - %1,2 Beluçlar 87,503 - %0,4 Azeriler 26,576 - %0,2 Ermeniler 14,711 - %0,2 Kazaklar 11,825 - %0,1 Tatarlar 8,643 - %0,0 Ukraynalılar 2,566 - %0,4 Diğerleri 28,220 milletlerden oluşmaktadır..
Türkmenistan'ın resmî dili olan Türkmence, Türkî dillerin Şaz koluna mensuptur. Dil, soysal açıdan ilişkili olduğu Azerice ve Türkçe ile birlikte Oğuz dil grubunu oluşturur. Ethnologue’a göre Türkmence, Türkmenistan'da yaşayan Türkmenler ile İran, Afganistan ve Rusya gibi ülkelerde yaşayan Türkmenler tarafından yaklaşık 6 milyon toplam konuşuna sahiptir. Türkmenistan'ın %72'sinin Türkmence konuştuğu tespit edilmiştir. Ülkede, Türkmence, Özbekçe ve Rusça yanında; Kazakça, Doğu Ermenicesi, Tatarca, Azerice, Belucca, Kurmanca ve Ukraynaca konuşulmaktadır.
Dini yapısı itibarıyla (2020), %93 Müslüman, %6 Doğu Ortodoks Kilisesi’ne bağlıdır. Geriye kalan %1 diğer dinlere mensuptur.
Türkmenistan, bağımsız Türk devletlerinden birisi olarak TÜRKSOY’ un üyesi olup aynı zamanda Türk Devletleri Teşkilatı gözlemci ülkelerinden biridir. Ülke, BM, İKÖ, BDT, IMF gibi uluslararası kuruluşlara üyedir.
Türkmenistan adı, etnik ad olarak "Türkmen" ve Farsçadaki "yeri" veya "ülke" anlamına gelen -stan ekinden oluşur. "Türkmen" adı Türk'ten gelir. -men eki mitolojik anlamda Türk hanedanı sistemi dışındakilere atıf niteliğinde, Soğdca dilinde "neredeyse" gibi bir anlam taşır. Bununla beraber bazı bilim insanları bu ekin, Türkmen'in anlamını "saf Türkler" veya "Türk Türkleri" şeklinde vurgulayıcı nitelikte olduğunu savunmaktadırlar. İbni Kesir gibi Müslüman tarihçiler Türkmenistan etimolojisinin "Türk" ve "iman" kelimelerinden geldiğini öne sürerek, bölgede iki yüz bin hane halkının 971 yılında İslam'a geçişini vurgularlar.
Türkmenistan ekonomisi büyük ölçüde doğal gaz satışına ve pamuk üretimine bağlıdır. Madencilik haricindeki sanayi azdır. Türkmenistan dünyanın en büyük dördüncü doğal gaz üreticisi durumundadır ve bu üretim nedeniyle ekonomik reforma temkinli bir yaklaşım vardır. Afganistan ve Çin’e uzanan doğal gaz boru hatları da mevcuttur.
The Oil and Gas Journal dergisine göre Türkmenistan'ın teyitli petrol rezervi Ocak 2016 itibarıyla 600 milyon varil dolaylarındadır ve the BP Statistical Review of World Energy 2016 raporuna dayanarak 2015 yılı petrol ve türevleri için üretim miktarı, günlük 261.000 varildir ve 2014 yılına göre bir artış içermektedir. Türkmenistan 2 petrol rafinerisine sahiptir. Bunlar Seydi ve Türkmenbaşı rafinerileridir ve günlük 237.000 varil ham petrol işleme kapasiteleri mevcuttur. Türkmenistan'ın petrol kaynakları, ilk olarak Part İmparatorluğu döneminde kullanılmaya başlamıştır. Eski dönemlerde petrolü silah ve süs yapmak için kullanılmıştır. Part kaynaklarında Türkmenistan'daki petrolün Hazar Denizi’nin doğu kıyıları boyunca uzandığı yazılır.
Ülkedeki en önemli turistik yerler Türkmenbaşı, Avaza, Merv (Marı) ve (Marı) ve Darvaza'dır (Cehennem Kapısı). Türkmenbaşı, limanından dolayı gelişen ticareti ve petrol rezervinin yanı sıra sahil turizmi için oldukça uygun bir kenttir. Merv ise 19. yüzyılda dönemin en güçlü Türkmen boyu olan Teke Türkmenleri’ nin başkentliğini yaptığı için tarihi yerler mevcuttur.
Ülke elektrik enerjisi ihtiyacının tamamını, kendi üretir.. Enerji tesislerinin büyük kısmını Türk firmaları gerçekleştirmektedir. Ayrıca İran ve Afganistan’a da elektrik ihracatı yapılmaktadır. Ülkede elektrik piyasası tamamen enerji ve sanayi bakanlığı denetimindedir ve elektrik üretimi tamamen doğal gaza dayanır.
Sanayi tesisleri daha çok Aşkabat’ta yoğunlaşmıştır. Başkentin yanı sıra Türkmenabat (Çarçou) ve Türkmenbaşı (Krasnovodsk) da önemli sanayi kentleridir. Ülkede araba üretilmese de araba üreten ülkeler buradan malzeme ihraç etmektedir. 2011 verilerine göre ülkede 100'den fazla sanayi ürünü üretilir.
Türkmenistan, dünyanın en büyük dokuzuncu pamuk üreticisidir. Ülkenin sulanan alanlarının yarısında pamuk ekilidir. 2011 yılında, Türkmenistan 1,1 milyon ton ham pamuk üretmiş, üretilen bölgelerin başında ise Lebap ve Mary gelmiştir. Türkmenistan, Rusya, İran, Türkiye ve Çin başta olmak üzere pek çok ülkeye ham pamuk ihraç etmektedir. Ayrıca ülke önemli bir tahıl ürünleri üreticisidir.
Ülkede hayvancılık her geçen yıl daha fazla büyüyor. Amuderya'nın orta ve alt akımlarında sütlü otların fazla olması nedeniyle, hayvancılığın büyük bir bölümü Daşoğuz eyaletinde yapılır. 2011 verilerine göre, ülkede küçükbaş hayvanların sayısı yaklaşık 17,2 milyondur ve bunların %86,3 hususi ailelere aittir.
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4393916
file:///D:/Users/Admin/Desktop/%C3%A7ulpan%20emlak%20facebook%20foto%C4%9Fraflar/TURKMEN_IKTISAT_TARIHI.pdf
https://www.historystudies.net/dergi/tar716fe.pdf
https://bilig.yesevi.edu.tr/yonetim/icerik/makaleler/3475-published.pdf
https://tr.wikipedia.org/wiki/T%C3%BCrkmenistan
Cem Cüneyd Canan